Σπατάλη τροφίμων. Πόσα τρόφιμα πετάμε πραγματικά κάθε χρόνο

Κάθε στάδιο της διατροφικής αλυσίδας κρύβει απώλειες που σπάνια αντιλαμβανόμαστε. Ένα μέρος αυτών των τροφίμων δεν καταναλώνεται ποτέ, παρότι έχει παραχθεί με πλήρη χρήση φυσικών πόρων, ενέργειας και ανθρώπινης εργασίας.

Η σπατάλη τροφίμων είναι ένα απόλυτα μετρήσιμο μέγεθος, όχι απλώς μια θεωρητική συζήτηση. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία της Eurostat, στην Ευρωπαϊκή Ένωση καταλήγουν στα σκουπίδια πάνω από 58 εκατομμύρια τόνοι τροφίμων ετησίως, που αντιστοιχεί σε περίπου 130 κιλά ανά άτομο ετησίως. 

Αυτό που αξίζει να σταθούμε είναι πώς αποτυπώνεται το φαινόμενο στην Ελλάδα. Το 2023, η χώρα μας σπατάλησε συνολικά περίπου 2,09 εκατομμύρια τόνους τροφίμων, δηλαδή περίπου 201* κιλά ανά κάτοικο,  μια από τις υψηλότερες αναλογίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Με βάση αυτά τα στοιχεία, η Ελλάδα κατατάσσεται στην τρίτη θέση ανάμεσα στα κράτη μέλη της Ε.Ε. στην ποσότητα τροφίμων που καταλήγει στα σκουπίδια κατά κεφαλήν, πίσω μόνο από την Κύπρο και τη Δανία.

Η εικόνα αποκτά ακόμη περισσότερο νόημα όταν δούμε ότι σχεδόν το 44% της συνολικής ποσότητας αποβλήτων τροφίμων στην Ελλάδα προέρχεται από τα ίδια τα νοικοκυριά, δηλαδή από εμάς, από τις κουζίνες και τις καθημερινές μας επιλογές.

Τα επίσημα ευρωπαϊκά στοιχεία περιλαμβάνουν τόσο τρόφιμα που θα μπορούσαν να καταναλωθούν αλλά απορρίφθηκαν, όσο και οργανικά υπολείμματα που θεωρούνται αναπόφευκτα απορριπτέα,  όπως φλούδες, κόκαλα, τσόφλια, κουκούτσια κλπ. Σύμφωνα με σχετικές ευρωπαϊκές μελέτες, εκτιμάται ότι περίπου το 50–60% των αποβλήτων τροφίμων στα νοικοκυριά είναι πλήρως ή δυνητικά αποφευκτό, ενώ το υπόλοιπο αφορά φυσιολογικά οργανικά υπολείμματα που προκύπτουν από την προετοιμασία των γευμάτων. Ακόμη όμως και έτσι προκύπτει ότι αντιστοιχούν ετησίως ανά άτομο περισσότερα από *120 κιλά τροφίμων κατάλληλων προς κατανάλωση που πετιούνται,  μια ποσότητα εξαιρετικά υψηλή.

Τι σημαίνουν αυτά τα νούμερα;

Οι ποσότητες τροφίμων που καταλήγουν στα σκουπίδια κάθε χρόνο ανά κάτοικο στην Ελλάδα αντιστοιχούν περίπου σε 6–8 πλήρη γεύματα κάθε εβδομάδα που δεν καταναλώνονται, ενώ σε επίπεδο Ε.Ε. ο μέσος όρος είναι πολύ χαμηλότερος. 

Αν και τα γραφήματα και τα στατιστικά μπορεί να δείχνουν μόνο αριθμούς, έχουν άμεσο αντίκτυπο στην οικονομία, το περιβάλλον και την καθημερινότητα: από τον λογαριασμό του σούπερ μάρκετ μέχρι τον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε τα τρόφιμα στο σπίτι μας.

Γιατί πετάμε τόσο φαγητό;

Η σπατάλη τροφίμων στα νοικοκυριά δεν προκύπτει από έναν μόνο λόγο. Σύμφωνα με ευρωπαϊκές μελέτες, οι βασικότερες αιτίες είναι η υπεραγορά προϊόντων, η ελλιπής κατανόηση των ενδείξεων «ανάλωση έως» και «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από», καθώς και η λανθασμένη αποθήκευση τροφίμων στο σπίτι. Πολλά τρόφιμα απορρίπτονται ενώ είναι ακόμη ασφαλή προς κατανάλωση, απλώς επειδή έχει παρέλθει η ημερομηνία «best before», η οποία δεν αφορά την ασφάλεια αλλά την ποιότητα.

Στην Ελλάδα, όπου οι αγορές τροφίμων συχνά γίνονται χωρίς αυστηρό προγραμματισμό εβδομαδιαίου μενού, η ποσότητα που καταλήγει στον κάδο αυξάνεται. Η ευκολία πρόσβασης σε τρόφιμα, οι προσφορές πολλαπλών τεμαχίων και η τάση για «γεμάτο ψυγείο» δημιουργούν μια ψευδαίσθηση αφθονίας που δεν μεταφράζεται πάντα σε πραγματική κατανάλωση.

 Η σπατάλη σε κάθε στάδιο της διατροφικής αλυσίδας

Η σπατάλη τροφίμων δεν αφορά αποκλειστικά τα νοικοκυριά. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα στοιχεία δείχνουν ότι μπορεί περίπου το 44% των αποβλήτων τροφίμων να προέρχεται από τα σπίτια, όμως το υπόλοιπο, μεγαλύτερο, ποσοστό κατανέμεται σε όλα τα στάδια της διατροφικής αλυσίδας. Περίπου το 20% συνδέεται με τη μεταποίηση και παραγωγή τροφίμων, γύρω στο 12% με την εστίαση, περίπου 9% με λιανεμπόριο και διανομή, ενώ ένα ακόμη σημαντικό ποσοστό, κοντά στο 15%, αφορά την πρωτογενή παραγωγή.

Τα ποσοστά αυτά μπορεί να διαφοροποιούνται ελαφρώς ανά χώρα και έτος, όμως αναδεικνύουν μια σταθερή εικόνα: περισσότερο από το μισό πρόβλημα δεν δημιουργείται στα σπίτια, αλλά πριν ακόμη τα τρόφιμα φτάσουν στο πιάτο μας.

Στην πρωτογενή παραγωγή, σημαντικές ποσότητες απορρίπτονται λόγω αισθητικών προδιαγραφών ή μεταβολών στη ζήτηση. Στη μεταποίηση και το λιανεμπόριο, προϊόντα που πλησιάζουν την ημερομηνία λήξης ή δεν πληρούν συγκεκριμένα πρότυπα εμπορικής εμφάνισης αποσύρονται. Στην εστίαση, οι μεγάλες μερίδες, οι αδιάθετες παρασκευές και η διακοπή λειτουργίας λόγω έκτακτων συνθηκών, οδηγούν επίσης σε σημαντικές απώλειες.

Ο καταναλωτής δεν βρίσκεται έξω από αυτή τη διαδικασία. Όταν επιλέγουμε μόνο εμφανισιακά «τέλεια»  προϊόντα, ανταποκρινόμαστε σε προσφορές υπεραγοράς ή παραγγέλνουμε μεγαλύτερες ποσότητες από όσες πραγματικά σκοπεύουμε να καταναλώσουμε στο εστιατόριο, ενισχύουμε έμμεσα έναν μηχανισμό υπερπαραγωγής και υπερκατανάλωσης. Η σπατάλη τροφίμων είναι τελικά αποτέλεσμα μιας αλυσίδας αποφάσεων, στην οποία συμμετέχουν όλοι οι κρίκοι. Από το χωράφι μέχρι το τραπέζι.

Η κατανόηση αυτής της συνολικής εικόνας δεν μειώνει τη σημασία των ατομικών επιλογών· αντίθετα, τις τοποθετεί στο σωστό τους πλαίσιο. Η μείωση της σπατάλης δεν είναι μόνο θέμα προσωπικής υπευθυνότητας, αλλά και συλλογικής προσαρμογής. Της παραγωγής, της διανομής και των καταναλωτικών προτύπων. Η αλλαγή ξεκινά από το σπίτι, αλλά δεν τελειώνει εκεί.

Το οικονομικό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα

Η σπατάλη τροφίμων δεν αφορά μόνο την ηθική διάσταση του θέματος, αν κανείς αναλογιστεί ότι σε παγκόσμιο επίπεδο, περίπου 735 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε συνθήκες χρόνιας επισιτιστικής ανασφάλειας, γεγονός που αναδεικνύει την έντονη ανισορροπία στη διαχείριση των διατροφικών πόρων. Παράλληλα, η σπατάλη έχει και άμεσο οικονομικό κόστος για το κάθε νοικοκυριό. Αν υπολογίσουμε ότι ένα μέρος των τροφίμων που απορρίπτονται αφορά προϊόντα μέσης αξίας 3–5 ευρώ ανά κιλό, το ετήσιο οικονομικό αποτύπωμα μπορεί να φτάνει σε εκατοντάδες ευρώ ανά άτομο

Σε περιβαλλοντικό επίπεδο, η παραγωγή τροφίμων που τελικά δεν καταναλώνονται συνεπάγεται άσκοπη χρήση νερού, ενέργειας και γης. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα απόβλητα τροφίμων συνδέονται με σημαντικό ποσοστό εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, καθώς η αποσύνθεσή τους σε χώρους υγειονομικής ταφής παράγει μεθάνιο, ένα αέριο με πολύ υψηλή συμβολή στην επιβάρυνση της ατμόσφαιρας και στην κλιματική αλλαγή.

 

Τι μπορούμε να αλλάξουμε στην πράξη

Η μείωση της σπατάλης τροφίμων δεν απαιτεί ριζικές αλλαγές στον τρόπο ζωής, αλλά συνειδητές μικρές πρακτικές. Η οργάνωση εβδομαδιαίου μενού και η δημιουργία λίστας αγορών περιορίζουν τις παρορμητικές επιλογές. Η σωστή αποθήκευση (π.χ. ρύθμιση ψυγείου στους 4°C και κατάψυξης στους −18°C) παρατείνει τη διάρκεια ζωής των προϊόντων.

Η κατανόηση της διαφοράς ανάμεσα στις ενδείξεις «ανάλωση έως» (που αφορά την ασφάλεια) και «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από» (που αφορά την ποιότητα) μειώνει την πρόωρη απόρριψη τροφίμων. Παράλληλα, η δημιουργική αξιοποίηση περισσευμάτων, μέσα από απλές συνταγές ή συνδυασμούς υλικών, συχνά μπορεί να μετατρέψει αυτό που θα κατέληγε στα σκουπίδια σε ένα πλήρες γεύμα.

Η σπατάλη τροφίμων είναι ένα παγκόσμιο ζήτημα με συγκεκριμένους αριθμούς, αλλά η λύση ξεκινά από τοπικά και προσωπικά επίπεδα. Αν μειώναμε ακόμη και κατά 10–15% την ποσότητα τροφίμων που πετάμε στο σπίτι, το συνολικό αποτύπωμα θα ήταν μετρήσιμο — τόσο οικονομικά όσο και περιβαλλοντικά.

Ο ρόλος των Τραπεζών Τροφίμων

Η αντιμετώπιση της σπατάλης τροφίμων δεν περιορίζεται μόνο σε ατομικές πρακτικές. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι οργανωμένες Τράπεζες Τροφίμων, οι οποίες συλλέγουν πλεονάζοντα αλλά ασφαλή τρόφιμα από παραγωγούς, βιομηχανίες και αλυσίδες λιανικής, και τα διαθέτουν σε δομές κοινωνικής στήριξης.

Στην Ελλάδα λειτουργούν έξι Τράπεζες Τροφίμων, οι οποίες συνεργάζονται με κοινωφελείς οργανισμούς και συμβάλλουν τόσο στη μείωση της σπατάλης όσο και στην υποστήριξη ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Η δράση τους δεν αφορά μόνο τη διανομή τροφίμων, αλλά και την οργάνωση ενός συστήματος ανακατεύθυνσης πόρων που διαφορετικά θα κατέληγαν στα απορρίμματα.

Οι ελληνικές Τράπεζες Τροφίμων είναι μέλη της European Food Banks Federation (FEBA), της ευρωπαϊκής ομοσπονδίας που εκπροσωπεί δεκάδες εθνικές οργανώσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη. Μέσω της FEBA, ενισχύεται η συνεργασία, η ανταλλαγή τεχνογνωσίας και η διαμόρφωση κοινών στρατηγικών για τη μείωση της σπατάλης τροφίμων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η ύπαρξη αυτού του δικτύου δείχνει ότι η σπατάλη τροφίμων δεν είναι μόνο ζήτημα καταναλωτικής συμπεριφοράς, αλλά και θέμα οργάνωσης της εφοδιαστικής αλυσίδας. Η καλύτερη διαχείριση πλεονασμάτων μπορεί να μειώσει τα απορρίμματα και ταυτόχρονα να καλύψει πραγματικές κοινωνικές ανάγκες.

Πηγές:
Eurostat, Food waste statistics, τελευταία διαθέσιμα στοιχεία 2022–2023
European Commission, Food waste and food loss – EU monitoring framewor
European Food Banks Federation (FEBA), Annual Report (τελευταία διαθέσιμη έκδοση)
Ελληνικές Τράπεζες Τροφίμων – επίσημα στοιχεία λειτουργίας και συνεργασιών
FAO, The State of Food Security and Nutrition in the World 2023

SHARE