Τοξικά φυτά: Μύθοι και πραγματικότητα

Αν ένα καλλωπιστικό φυτό χαρακτηρίζεται τοξικό, σημαίνει ότι θα πρέπει να αποφεύγεται η φύτευσή του; Η απάντηση δεν είναι μονολεκτική και η ουσία του θέματος είναι τι σημαίνει πραγματικά η τοξικότητα και πότε αυτή μπορεί να μεταφραστεί σε αντικειμενικό κίνδυνο. Αυτή ακριβώς η διάκριση είναι που συχνά δημιουργεί παρεξηγήσεις γύρω από πολλά και ιδιαίτερα δημοφιλή φυτά.

Περιεχόμενα

• Η πικροδάφνη και η συζήτηση που άνοιξε
• Τι σημαίνει πραγματικά «τοξικό φυτό»
• Πολλά περισσότερα φυτά απ' όσα πιστεύουμε είναι τοξικά
• Η πραγματική έκθεση στον κίνδυνο
• Όταν υπάρχουν μικρά παιδιά ή κατοικίδια

Η πικροδάφνη και η συζήτηση που άνοιξε

Η πρόσφατη συζήτηση γύρω από την παρουσία της πικροδάφνης σε δημόσιους χώρους δημιούργησε αρχικά την εντύπωση ότι πρόκειται για ένα φυτό που δεν θα πρέπει να φυτεύεται σε κατοικημένες περιοχές και ιδιαίτερα σε χώρους που έχουν συχνή πρόσβαση παιδιά. Ευτυχώς επικράτησαν οι λογικότερες επιστημονικές φωνές και οι πικροδάφνες τελικά δεν ξεριζώθηκαν από πάρκα, πλατείες, δρόμους. 

Παρά το γεγονός ότι η πικροδάφνη συγκαταλέγεται στα φυτά με τεκμηριωμένη τοξικότητα, χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες σε δρόμους, πάρκα, πλατείες, νησίδες οδών και άλλους δημόσιους χώρους σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, λόγω της ανθεκτικότητας της σε όλες τις συνθήκες και τις σχεδόν μηδενικές ανάγκες της σε φροντίδα. 

Η συγκεκριμένη περίπτωση ανέδειξε μια ευρύτερη παρανόηση: πολλοί θεωρούν ότι ένα φυτό χαρακτηρίζεται «επικίνδυνο» απλώς και μόνο επειδή περιέχει τοξικές ουσίες. Στην πραγματικότητα, δεκάδες από τα πιο συνηθισμένα καλλωπιστικά φυτά διαθέτουν ουσίες που μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα αν καταποθούν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν μπορούν να καλλιεργηθούν με ασφάλεια σε κήπους και δημόσιους χώρους.

Τι σημαίνει πραγματικά «τοξικό φυτό»

Η λέξη «τοξικό» χρησιμοποιείται συχνά με τρόπο που δημιουργεί φόβο, όμως στην πραγματικότητα περιγράφει απλώς μια ιδιότητα ενός φυτού. Σημαίνει ότι περιέχει ουσίες οι οποίες, εφόσον εισέλθουν στον οργανισμό σε συγκεκριμένη ποσότητα και με συγκεκριμένο τρόπο, μπορούν να προκαλέσουν ανεπιθύμητες επιδράσεις.

Με άλλα λόγια, η τοξικότητα δεν είναι ταυτόσημη με την επικινδυνότητα.

Ένα φυτό που βρίσκεται στον κήπο ή σε μια γλάστρα δεν αποτελεί από μόνο του απειλή. Για να υπάρξει πραγματικός κίνδυνος απαιτείται κατάποση φύλλων, ανθέων, καρπών ή άλλων τμημάτων του φυτού, ενώ η σοβαρότητα των επιπτώσεων εξαρτώνται από το είδος του φυτού, την ποσότητα που καταναλώθηκε και φυσικά την ηλικία ή την κατάσταση της υγείας του ανθρώπου ή του ζώου.

Η έννοια της επικινδυνότητας προκύπτει επομένως από την πιθανότητα έκθεσης σε αυτές τις ουσίες και όχι μόνο από την ύπαρξή τους. Ένα τοξικό φυτό μπορεί να βρίσκεται επί χρόνια σε έναν κήπο χωρίς να δημιουργήσει ποτέ πρόβλημα, ενώ δεν είναι καθόλου σπάνιες οι αλλεργικές αντιδράσεις και δερματικά προβλήματα από την επαφή ορισμένων φυτών που δεν συγκαταλέγονται στα τοξικά είδη, σε ανθρώπους με ιδιαίτερη ευαισθησία. 

Πολλά περισσότερα φυτά απ΄ όσα πιστεύουμε είναι τοξικά

Στην πραγματικότητα, η παραγωγή τοξικών ουσιών αποτελεί έναν φυσικό μηχανισμό άμυνας των φυτών απέναντι σε φυτοφάγα ζώα, έντομα και άλλους οργανισμούς που θα μπορούσαν να τα καταστρέψουν ή να περιορίσουν την ανάπτυξή τους. Σε αντίθεση με τα ζώα, τα φυτά δεν έχουν τη δυνατότητα να απομακρυνθούν από έναν κίνδυνο. Επειδή παραμένουν μόνιμα στο ίδιο σημείο, κατά την εξέλιξή τους ανέπτυξαν χημικούς μηχανισμούς προστασίας, παράγοντας ουσίες που αποτρέπουν ή περιορίζουν την κατανάλωση των φύλλων, των ανθέων, των καρπών ή ακόμη και των ριζών τους από φυτοφάγα ζώα, έντομα, μύκητες και άλλους φυτοπαθογόνους οργανισμούς.

Η ένταση αυτής της χημικής άμυνας διαφέρει σημαντικά από είδος σε είδος. Οι ουσίες ορισμένων φυτών, αν και τοξικές, είναι πρακτικά αβλαβείς για τον άνθρωπο και τα ζώα, ενώ άλλες μπορεί να προκαλέσουν από έναν ήπιο ερεθισμό μέχρι σοβαρή δηλητηρίαση, εφόσον βέβαια καταναλωθούν σε ικανή ποσότητα.

Η Πικροδάφνη είναι ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα, όμως δεν αποτελεί εξαίρεση. Αντίθετα, ένας μεγάλος αριθμός ιδιαίτερα δημοφιλών καλλωπιστικών φυτών περιέχουν -σε ρίζες, φύλλα ή τα άνθη τους- φυσικές ουσίες που μπορούν να προκαλέσουν ερεθισμούς ή δηλητηρίαση αν καταποθούν.
Ανάμεσά τους βρίσκονται ο Νάρκισσος, το Κυκλάμινο, η Κάλλα, το Φιλόδενδρο, η Διφενμπάχια, η Αζαλέα, το Ροδόδεντρο, ο Κισσός, το Γκι, η Αμαρυλλίδα, το Χρυσάνθεμο, το Σπαθίφυλλο και πολλά ακόμη είδη που χρησιμοποιούνται ευρέως σε κήπους, βεράντες και εσωτερικούς χώρους.

Παρόμοια φυσικά αμυντικά συστήματα συναντώνται ακόμη και σε αρκετά φυτά που χρησιμοποιούμε καθημερινά ως τροφή. Πολλά εδώδιμα είδη περιέχουν φυσικές ουσίες που υπό συγκεκριμένες συνθήκες ή σε ορισμένα μέρη του φυτού μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα στον οργανισμό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πατάτα, καθώς τα πράσινα μέρη και οι βλαστοί της περιέχουν σολανίνη, μια φυσική ουσία που μπορεί να προκαλέσει δηλητηρίαση αν καταναλωθεί σε σημαντική ποσότητα. 

Τα φυτά λοιπόν δεν χωρίζονται απλώς σε τοξικά και μη τοξικά, αλλά η χρήση, η ποσότητα και ο τρόπος έκθεσης σε κάποια συστατικά καθορίζουν τον βαθμό που ακόμη και ένα μη χαρακτηρισμένο τοξικό είδος μπορεί να γίνει επιβλαβές. 

Η πραγματική έκθεση στον κίνδυνο

Στην καθημερινή ζωή δεν συνηθίζουμε να δοκιμάζουμε τη ...γεύση καλλωπιστικών φυτών,  όπως δεν πίνουμε απορρυπαντικά, καθαριστικά ή άλλα προϊόντα που γνωρίζουμε ότι δεν προορίζονται για κατανάλωση.

Με την ίδια λογική, η παρουσία ενός φυτού που χαρακτηρίζεται τοξικό δεν σημαίνει ότι αποτελεί αυτόματα κίνδυνο για όσους βρίσκονται κοντά του. Η πραγματική έκθεση στον κίνδυνο σχετίζεται με συγκεκριμένες συμπεριφορές, όπως η κατάποση τμημάτων του φυτού ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, η επαφή με τους χυμούς του από ιδιαίτερα ευαίσθητα άτομα, κάτι που εύκολα μπορεί να αντιμετωπιστεί χρησιμοποιώντας γάντια κατά την φροντίδα φυτών που περιέχουν τοξικές ουσίες. 

Αυτός είναι και ο λόγος που οι ειδικοί αξιολογούν πάντοτε όχι μόνο την τοξικότητα μιας ουσίας, αλλά και τις πραγματικές πιθανότητες έκθεσης σε αυτήν. Διαφορετικά, θα έπρεπε να θεωρούνται εξίσου επικίνδυνα και να απαγορευτούν αμέτρητα προϊόντα και υλικά που υπάρχουν σε κάθε σπίτι.  

Όταν υπάρχουν μικρά παιδιά ή κατοικίδια

Η ύπαρξη μικρών παιδιών ή κατοικίδιων είναι ένας παράγοντας που θα πρέπει βεβαίως να λαμβάνεται υπόψη κατά την επιλογή φυτών για έναν κήπο, μια βεράντα ή ακόμη και το εσωτερικό του σπιτιού.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποκλείονται όλα τα φυτά που εμφανίζουν κάποια μορφή τοξικότητας. Πολύ σημαντικότερη είναι η σωστή επίβλεψη των μικρών παιδιών, η εκπαίδευσή τους ώστε να μην βάζουν στο στόμα φύλλα, άνθη ή καρπούς άγνωστων φυτών, καθώς και η επιλογή κατάλληλων σημείων φύτευσης όταν υπάρχουν κατοικίδια που συνηθίζουν να μασούν φύλλα.

Σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν βρέφη, πολύ μικρά παιδιά ή κατοικίδια με έντονη τάση να μασούν φυτά, μπορεί να προτιμηθούν είδη που δεν περιέχουν τοξικές ουσίες ή να επιλεγούν θέσεις φύτευσης στις οποίες δεν υπάρχει εύκολη πρόσβαση. Πρόκειται για μια απλή προληπτική πρακτική.
Η ίδια ακριβώς που εφαρμόζεται καθημερινά και σε δεκάδες άλλα αντικείμενα του σπιτιού ή του κήπου που απαιτούν υπεύθυνη χρήση, επίβλεψη των μικρών παιδιών και σταδιακή εκμάθηση των παιδιών σε αυτά. 

Η γνώση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν τα φυτά, η κατανόηση της πραγματικής πιθανότητας έκθεσης και η λήψη απλών μέτρων προφύλαξης, όταν χρειάζεται, είναι πολύ πιο χρήσιμα από τον φόβο ή τις γενικεύσεις. Ενημέρωση, υπεύθυνη χρήση και σωστή αξιολόγηση των πραγματικών κινδύνων είναι τελικά ο καλύτερος τρόπος για να απολαμβάνουμε τους κήπους και τους δημόσιους χώρους με ασφάλεια, χωρίς να αντιμετωπίζουμε με καχυποψία κάθε φυτό που η φύση έχει εφοδιάσει με τους δικούς της μηχανισμούς προστασίας.

Διαβάστε επίσης:

Ευφόρμπια. Ένα πανέμορφο παχύφυτο ιδανικό και για άνυδρους κήπους

SHARE