Ακταίον. Ένα, ακόμη, αρχιτεκτονικό στολίδι που χάθηκε

Με τους επιβλητικούς τρούλους, τις περίτεχνες προσόψεις και τους μεγάλους εξώστες του, το Ακταίον Παλλάς υπήρξε ένα από τα πιο μεγαλοπρεπή κτίρια που ανεγέρθηκαν στην Ελλάδα στις αρχές του 20ού αιώνα. Ένα ξενοδοχείο ευρωπαϊκών προδιαγραφών, σχεδιασμένο με τη μεγαλοπρέπεια ενός ανακτόρου, από το οποίο σήμερα δεν σώζεται τίποτα.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, το Νέο Φάληρο εξελισσόταν σε σημαντικό παραθεριστικό και κοσμικό προάστιο της Αθήνας και του Πειραιά. Η σιδηροδρομική σύνδεση, τα θαλάσσια λουτρά, τα ξενοδοχεία και οι χώροι αναψυχής είχαν δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη μιας περιοχής που συγκέντρωνε εύπορους κατοίκους αλλά και επισκέπτες.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο τραπεζίτης Ιωάννης Πεσμαζόγλου αποφάσισε να δημιουργήσει ένα πολυτελές ξενοδοχείο, αντίστοιχο των μεγάλων ευρωπαϊκών εγκαταστάσεων της εποχής. Η ανέγερσή του ανατέθηκε στον αρχιτέκτονα Πάνο Καραθανασόπουλο, μαθητή του Ερνέστου Τσίλερ, ο οποίος είχε ήδη αναλάβει σημαντικά αρχιτεκτονικά έργα σε διάφορες ελληνικές πόλεις.

Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια αφορά τη θέση του κτιρίου. Ο Πεσμαζόγλου επιθυμούσε να αποκτήσει και ένα γειτονικό παραλιακό οικόπεδο, ώστε το ξενοδοχείο να αναπτύσσεται κατά μήκος της ακτής και η κύρια είσοδός του να βρίσκεται προς τη θάλασσα. Η αγορά τελικά δεν πραγματοποιήθηκε, το κτίριο σχεδιάστηκε ώστε να εκτείνεται προς το εσωτερικό του οικοπέδου, αντί να αναπτύσσεται παράλληλα με την ακτή. Στις 22 Σεπτεμβρίου του 1900 τοποθετήθηκε στο οικόπεδο μια μεγάλη πινακίδα, η οποία ενημέρωνε τον κόσμο πως εκεί επρόκειτο να ανεγερθεί το «Μέγα ξενοδοχείον Ακταίον».  

Ένα κτίσμα ασυνήθιστης μεγαλοπρέπειας

Το πενταώροφο Ακταίον, με τα 160 δωμάτια, αποτέλεσε χαρακτηριστικό δείγμα του αρχιτεκτονικού Εκλεκτικισμού, συνδυάζοντας στοιχεία από διαφορετικές ιστορικές περιόδους και αρχιτεκτονικές παραδόσεις, κατά το πρότυπο των μεγάλων ξενοδοχείων Palace των ευρωπαϊκών παραθεριστικών κέντρων.

Η μεγαλοπρέπεια του κτιρίου δεν οφειλόταν μόνο στο μέγεθός του, αλλά και στον τρόπο οργάνωσης των διαφορετικών όγκων του. Οι επιμέρους πτέρυγες και τα ψηλότερα τμήματα σχημάτιζαν μια κλιμακωτή σύνθεση, στην οποία οι όγκοι ιεραρχούνταν ανάλογα με τη θέση και τη λειτουργία των χώρων. Οι μεγάλοι τρούλοι αποτελούσαν τα εντυπωσιακότερα στοιχεία της στέψης του, ενώ τα τοξωτά ανοίγματα, οι κιονοστοιχίες, οι εξώστες και ο πλούσιος διακοσμητικός διάκοσμος συνέδεαν οπτικά τα διαφορετικά τμήματα.

Η συμμετρική οργάνωση των προσόψεων και η μνημειακή διαμόρφωση της κεντρικής εισόδου, με τις πλατιές κλίμακες που οδηγούσαν στους χώρους υποδοχής, δημιουργούσαν εικόνα μεγάλου δημόσιου μεγάρου, και έκαναν το Ακταίον να ξεχωρίζει από κάθε άλλο κτίσμα της περιοχής. 

Το Ακταίον δεν σχεδιάστηκε απλώς για να στεγάσει μια πολυτελή ξενοδοχειακή μονάδα. Η ίδια η αρχιτεκτονική του αποτελούσε έκφραση κοινωνικού κύρους και οικονομικής ευημερίας, σε μια εποχή που η Ελλάδα επιχειρούσε να συνδεθεί με τον ευρωπαϊκό κοσμοπολιτισμό.

Οι πολυτελείς εσωτερικοί χώροι

Η εσωτερική διαμόρφωση ακολουθούσε την ίδια λογική μεγαλοπρέπειας, με πλούσια επίπλωση και διακοσμητικές επιρροές από διαφορετικές εποχές και πολιτισμούς. Το 1902 το ξενοδοχείο μισθώθηκε στον Γάλλο επιχειρηματία Α. Μελιέ, ιδιοκτήτη του ξενοδοχείου «Κρυστάλλ Παλλάς» στην Κωνσταντινούπολη, ο οποίος ανέλαβε την επίπλωση και τον εσωτερικό διάκοσμο και πρόσθεσε στην ονομασία «Ακταίον» το «Παλλάς».

Ανάμεσα στους χώρους που ξεχώριζαν ήταν η μεγάλη αίθουσα εορτών, διακοσμημένη σε βαθύ μπλε χρώμα, η Αιγυπτιακή αίθουσα με τα ολόχρυσα παραπετάσματα, η Αραβική αίθουσα, που λειτουργούσε ως καπνιστήριο με χαμηλά ντιβάνια και επίπλωση από το Κάιρο, καθώς και η Πομπηιανή αίθουσα, εμπνευσμένη από τα ρωμαϊκά ανάκτορα. Οι διαφορετικές διακοσμητικές επιρροές, σε συνδυασμό με την πολυτελή επίπλωση από οίκους της Βιέννης και του Παρισιού, έδιναν στους εσωτερικούς χώρους την αίγλη των μεγάλων ευρωπαϊκών ξενοδοχείων.

Ο Πεσμαζόγλου φρόντισε και για τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, όπου μεταξύ άλλων κατασκευάστηκε η περίφημη “Ταραντέλα”, που αρχικά φιλοξενούσε την ορχήστρα του ξενοδοχείου.

Πέρα από την αισθητική, το Ακταίον διέθετε και υπέρ σύγχρονες για τα δεδομένα των αρχών του 20ού αιώνα εγκαταστάσεις, όπως ηλεκτρικό φωτισμό, ανελκυστήρες, κεντρική θέρμανση και υδροθεραπευτήριο.

Η παρακμή και η σταδιακή καταστροφή

Το Ακταίον Παλλάς άρχισε να λειτουργεί πλήρως την 1η Ιουνίου 1903 και για αρκετά χρόνια αποτέλεσε σημαντικό σημείο συνάντησης της κοσμικής κοινωνίας της Αθήνας και του Πειραιά. Η αρχική του ακμή, ωστόσο, δεν συνοδεύτηκε από ανάλογη διάρκεια ζωής του κτιρίου.

Κατά τον Μεσοπόλεμο, οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες άλλαξαν, ενώ το ξενοδοχείο άρχισε να παρουσιάζει προβλήματα συντήρησης. Το πρώτο καθοριστικό πλήγμα στην αρχιτεκτονική του μορφή ήρθε το 1934, έπειτα από μεγάλες πλημμύρες στην περιοχή. Στο κτίριο εμφανίστηκαν σοβαρές ρηγματώσεις και κρίθηκε αναγκαία η κατεδάφιση των τρούλων και των ανώτερων ορόφων, προκειμένου να μειωθεί το βάρος της κατασκευής.

Έτσι, το Ακταίον έχασε ήδη από τη δεκαετία του 1930 τα στοιχεία που χαρακτήριζαν περισσότερο την αρχιτεκτονική του. Την ίδια περίοδο εκποιήθηκε μέρος της πολυτελούς επίπλωσης και του εσωτερικού διάκοσμου, ενώ οι χώροι που διασώθηκαν άρχισαν να αποκτούν διαφορετικές χρήσεις, ανάμεσά τους και κινηματογραφικές προβολές.

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το κτίριο επιτάχθηκε από τις γερμανικές δυνάμεις, ενώ το 1944 οι βομβαρδισμοί των συμμάχων εναντίον γερμανικών στόχων στον Πειραιά προκάλεσαν νέες σοβαρές καταστροφές.

Στη μεταπολεμική περίοδο ακολούθησαν νέες κατεδαφίσεις και μετατροπές. Οι ιστορικές καταγραφές τοποθετούν τη μεγάλη κατεδάφιση του ξενοδοχειακού συγκροτήματος στο 1968–1969, ωστόσο μικρά τμήματα του αρχικού κτιρίου εξακολούθησαν να υπάρχουν και να χρησιμοποιούνται ως χώροι διασκέδασης.

Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα του Στέφανου Μίλεση, τα τελευταία κατάλοιπα του Ακταίον κατεδαφίστηκαν το 1993, επί δημαρχίας Σκυλίτση, παρά τις προσπάθειες που είχαν προηγηθεί για τη διάσωσή τους.

Η κατεδάφιση του Ακταίον δεν σήμανε μόνο την απώλεια ενός ιστορικού ξενοδοχείου ή ενός χαρακτηριστικού τοπόσημου του Νέου Φαλήρου. Ήταν η οριστική εξαφάνιση ενός από τα πιο φιλόδοξα και εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά έργα που ανεγέρθηκαν στην Ελλάδα στις αρχές του 20ού αιώνα, ενός κτιρίου που αποτύπωνε τις ευρωπαϊκές επιρροές και τις μεγάλες αρχιτεκτονικές αλλαγές της εποχής. 

Η κατεδάφιση του Ακταίον δεν σήμανε μόνο την απώλεια ενός ιστορικού ξενοδοχείου ή ενός χαρακτηριστικού τοπόσημου του Φαλήρου. Σήμανε την οριστική εξαφάνιση ενός από τα πιο φιλόδοξα και εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά έργα που ανεγέρθηκαν στην Ελλάδα στις αρχές του 20ού αιώνα, ενός κτιρίου που αποτύπωνε τις ευρωπαϊκές επιρροές και τις μεγάλες αρχιτεκτονικές φιλοδοξίες της εποχής. Στη θέση όπου κάποτε υψωνόταν το μεγαλοπρεπές Ακταίον Παλλάς βρίσκεται σήμερα το ιδιωτικό νοσοκομείο Metropolitan, χωρίς από το ιστορικό κτίριο να έχει διασωθεί το παραμικρό. 

Κείμενο - Επιμέλεια: soulouposeto.gr
Φωτογραφίες
pireorama.blogspot.com - elia.org.gr
Πηγές στοιχείων
Αρχιτεκτονικές Διαδρομές στον Πειραιά – Ξενοδοχείο Ακταίον
Πειραιόραμα – Στέφανος Μίλεσης, Χρονολόγιο ξενοδοχείου Ακταίον
Πειραιόραμα – Στέφανος Μίλεσης, Περιήγηση στους χώρους του Ακταίον