Ανακαίνιση: τι συμβαίνει με όλα όσα ξηλώνουμε και πετάμε;

Δεν αρκεί να τα ξεφορτωθούμε 

Η οικοδομική δραστηριότητα και οι κατεδαφίσεις παράγουν μια από τις μεγαλύτερες ποσότητες αποβλήτων στην Ευρώπη. Το 2022 αντιστοιχούσαν στο 38,4% του συνόλου των παραγόμενων αποβλήτων στην ΕΕ, ενώ στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 33,5%. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται και όσα προκύπτουν από ανακαινίσεις: σκυρόδεμα, τούβλα, κεραμικά, ξύλο, γυαλί, μέταλλα και άλλα οικοδομικά στοιχεία.

Μια ανακαίνιση όμως αφήνει πίσω της πολύ περισσότερα από τα καθαρά οικοδομικά υπολείμματα: κουφώματα, ντουλάπια, είδη υγιεινής, έπιπλα, ηλεκτρικές συσκευές και άλλα αντικείμενα που επίσης πρέπει να βρουν τον δρόμο τους έξω από τον χώρο.

Σε όλους μας είναι γνώριμη η εικόνα με παλιά έπιπλα, ξύλα, πόρτες, είδη υγιεινής, σπασμένα πλακάκια και σακούλες με μπάζα αφημένα δίπλα σε κάδους, πάνω σε πεζοδρόμια ή σε άδεια οικόπεδα. Μια τακτική που συνήθως είναι αποτέλεσμα της εντελώς ανοργάνωτης και χωρίς δεύτερη σκέψη απομάκρυνσης όλων αυτών των υλικών από τον προς ανακαίνιση χώρο. Όμως υπάρχει ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο ξήλωμα με μοναδικό στόχο την ταχεία απομάκρυνση και στην αποξήλωση με πρόθεση να διατηρηθεί κάτι ακέραιο. Γι’ αυτό η απόφαση για το τι αξίζει να σωθεί και πως θα διαχειριστούμε ό,τι απομείνει πρέπει να έχει ληφθεί πριν αρχίσουν οι εργασίες.

Οι επιλογές 

Επαναχρησιμοποίηση πριν από την ανακύκλωση. Πόρτες, ντουλάπια, φωτιστικά, έπιπλα, είδη υγιεινής ή άλλα στοιχεία που παραμένουν σε καλή κατάσταση μπορούν να αφαιρεθούν προσεκτικά, να χρησιμοποιηθούν αλλού, να χαριστούν ή να πωληθούν.
Ειδικά όταν αδειάζει πλήρως ένας χώρος και υπάρχει μεγάλος όγκος επίπλων, αξίζει να εξετάζεται και η δυνατότητα παραλαβής τους από καταστήματα ή εμπόρους μεταχειρισμένων και παλιών επίπλων. Αρκετοί αναλαμβάνουν ακόμη και τη δωρεάν απομάκρυνσή τους, εφόσον τα αντικείμενα έχουν εμπορικό ή χρηστικό ενδιαφέρον. Έτσι έπιπλα που διαφορετικά θα κατέληγαν τμηματικά σε πεζοδρόμια ή δίπλα σε κάδους μπορούν να περάσουν απευθείας σε δεύτερη χρήση. 

Συνεννόηση με το συνεργείο. Ακόμη και σε μια τμηματική ανακαίνιση, όπως αλλαγή μόνο κουφωμάτων, πλακιδίων ή δαπέδων, μπορεί να συμφωνηθεί εξαρχής ότι όποιος αναλαμβάνει την εργασία θα απομακρύνει και όσα ξηλωθούν, ανάλογα με το υλικό τους. 

Ανακύκλωση ηλεκτρικών συσκευών. Οι μικρές ηλεκτρικές και ηλεκτρονικές συσκευές μπορούν να παραδίδονται στα ειδικά σημεία συλλογής που λειτουργούν για την ανακύκλωσή τους. Για τις μεγάλες συσκευές, όπως ψυγεία, πλυντήρια ή κουζίνες, πολλά καταστήματα ηλεκτρικών ειδών προσφέρουν τη δυνατότητα παραλαβής της παλιάς συσκευής, συνήθως κατά την παράδοση της καινούργιας. Έτσι ο παλιός εξοπλισμός μπορεί να απομακρυνθεί οργανωμένα, χωρίς να καταλήξει μαζί με τα υπόλοιπα υλικά της ανακαίνισης.

Αποκομιδή από τον Δήμο ή ιδιωτικός κάδος. Για έπιπλα και άλλα ογκώδη υπάρχουν οι υπηρεσίες των δήμων, χωρίς όμως ενιαία πρακτική: αλλού η αποκομιδή γίνεται χωρίς χρέωση, αλλού απαιτείται προηγούμενη ειδοποίηση ή ραντεβού και σε ορισμένες περιπτώσεις προβλέπεται τέλος.
Για μεγαλύτερες εργασίες χρησιμοποιούνται συχνά μεγάλοι μεταλλικοί κάδοι από ιδιωτικές εταιρείες. Πριν ξεκινήσει η ανακαίνιση έχει σημασία να είναι σαφές ποιος θα πάρει το καθετί και πού θα το οδηγήσει.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η αποκομιδή επικίνδυνων υλικών. Σε παλαιότερα κτίρια, αν υπάρχει υποψία ότι κάποιο δομικό στοιχείο περιέχει αμίαντο δεν πρέπει να ξηλωθεί ή να σπάσει μαζί με τα υπόλοιπα υλικά. Η ασφαλής αφαίρεσή του ανατίθεται σε ειδικά αδειοδοτημένη εταιρεία, η οποία αναλαμβάνει τη νόμιμη συλλογή και διαχείριση αμιαντούχων αποβλήτων.

Πού καταλήγουν όλα αυτά 

Τα μπάζα μιας ανακαίνισης δεν είναι απλώς «σκουπίδια οικοδομής». Τα Απόβλητα Εκσκαφών, Κατασκευών και Κατεδαφίσεων —τα ΑΕΚΚ— υπάγονται σε οργανωμένα συστήματα εναλλακτικής διαχείρισης. Όταν ακολουθείται η προβλεπόμενη διαδικασία, συλλέγονται και μεταφέρονται σε μονάδες όπου γίνεται διαλογή και επεξεργασία, με στόχο την επαναχρησιμοποίηση, την ανακύκλωση και την ανάκτηση υλικών, ώστε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος τους να αξιοποιείται.  

Για το ορυκτό τμήμα των αποβλήτων κατασκευών και κατεδαφίσεων που φτάνει στο οργανωμένο σύστημα, η Ελλάδα δήλωσε για το 2022 ποσοστό ανακύκλωσης και προετοιμασίας για επαναχρησιμοποίηση 99,6%, έναντι 79,8% στην ΕΕ. Ο αριθμός αυτός δεν σημαίνει βέβαια ότι ανακυκλώνεται σχεδόν καθετί που βγαίνει από μια ανακαίνιση: αφορά συγκεκριμένα καταγεγραμμένα ορυκτά απόβλητα και όχι έπιπλα, συσκευές, στρώματα ή ανάμεικτα φορτία. Δείχνει όμως πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η κατάληξη όταν τα υλικά φτάσουν σωστά διαχωρισμένα στο κατάλληλο σύστημα.

Και εδώ βρίσκεται το πρόβλημα με τους μεγάλους κάδους που βλέπουμε συχνά έξω από χώρους υπό ανακαίνιση. Παρότι ένας κάδος ΑΕΚΚ δεν προορίζεται αδιακρίτως για κάθε είδους απόβλητο, στην πράξη συχνά καταλήγουν μέσα μπάζα, ξύλα, κουφώματα, έπιπλα, στρώματα και διάφορα άλλα αντικείμενα. Ο διαχωρισμός μεταφέρεται έτσι στην επόμενη φάση και γίνεται δυσκολότερος, ενώ όσα θα μπορούσαν να επαναχρησιμοποιηθούν ή να αξιοποιηθούν χωριστά έχουν συχνά ήδη αχρηστευτεί. Το αποτέλεσμα είναι ότι μέρος του φορτίου που θα μπορούσε να είχε ανακτηθεί καταλήγει τελικά στα απόβλητα. Η χωριστή συλλογή έχει σημασία ακριβώς επειδή, όταν τα διαφορετικά υλικά αναμειγνύονται, μειώνονται οι δυνατότητες ανάκτησης και ανακύκλωσή τους. 

Υπάρχουν βέβαια και όσα δεν φτάνουν ποτέ σε κάποιο οργανωμένο σύστημα διαχείρισης αποβλήτων. Η εγκατάλειψη επίπλων, μπαζών και άλλων υπολειμμάτων σε δρόμους, πεζοδρόμια ή οικόπεδα δεν είναι μόνο ζήτημα αισθητικής. Όσο παραμένουν εκτεθειμένα, καταστρέφονται και διασπείρονται, ενώ μια έντονη βροχόπτωση μπορεί να παρασύρει ελαφρά αντικείμενα και απορρίμματα προς φρεάτια και σημεία απορροής με γνωστές συνέπειες. 

Τους θερινούς μήνες το πρόβλημα αποκτά διαφορετική αλλά εξίσου επικίνδυνη διάσταση. Ξύλα, έπιπλα, στρώματα, υφάσματα, χαρτόνια και πλαστικά αποτελούν εύφλεκτη ύλη και η παραμονή τους σε ακάλυπτους ή κοινόχρηστους χώρους δημιουργεί πρόσθετο κίνδυνο σε περίπτωση φωτιάς. Παράλληλα, η μακρόχρονη συσσώρευση ογκωδών αντικειμένων επιβαρύνει την καθαριότητα και μπορεί να δημιουργήσει εστίες ρύπανσης.

Μια ανακαίνιση δεν τελειώνει, λοιπόν, όταν ολοκληρωθούν οι εργασίες και καθαρίσει ο χώρος. Το τι θα συμβεί με όσα αφαιρέθηκαν αποτελεί μέρος της ίδιας διαδικασίας. Με ουσιαστική οργάνωση και διαχωρισμό η  ουσιαστικότερη επιλογή γίνεται πριν από το πρώτο ξήλωμα: τι αξίζει να διατηρηθεί, τι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ξανά, τι χρειάζεται χωριστή συλλογή και ποιος θα αναλάβει τη σωστή διαδρομή για όσα απομένουν. Όσα περισσότερο από αυτά αποφασίζονται εγκαίρως, τόσο μικρότερο μέρος μιας ανακαίνισης καταλήγει τελικά να είναι πραγματικό απόβλητο και είτε άμεσα είτε έμμεσα να επιβαρύνει το περιβάλλον.