«Βιοδιασπώμενο», «ανακυκλώσιμο», «φυσικό»: τρεις λέξεις που δεν σημαίνουν το ίδιο

Συχνά η πιο σημαντική πληροφορία βρίσκεται πίσω από τις λέξεις που διαβάζουμε στην ετικέτα

———

Οι χαρακτηρισμοί «βιοδιασπώμενο», «ανακυκλώσιμο» και «φυσικό» εμφανίζονται όλο και συχνότερα σε προϊόντα για το σπίτι, συσκευασίες και είδη καθημερινής χρήσης. Συχνά συνυπάρχουν στην ίδια συσκευασία ή στην περιγραφή ενός προϊόντος και εύκολα δημιουργείται η εντύπωση ότι περιγράφουν περίπου το ίδιο πράγμα. Στην πραγματικότητα, αναφέρονται σε διαφορετικά χαρακτηριστικά ενός υλικού ή προϊόντος.

Η διάκριση έχει πρακτική αξία, γιατί κάθε χαρακτηρισμός αφορά διαφορετική ιδιότητα και δεν αρκεί από μόνος του για να αποδώσει το συνολικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα ενός προϊόντος.

Γιατί οι τρεις όροι συγχέονται

Η σύγχυση είναι εύκολο να δημιουργηθεί επειδή οι συγκεκριμένοι χαρακτηρισμοί χρησιμοποιούνται συχνά ταυτόχρονα στην εμπορική επικοινωνία. Ένα προϊόν μπορεί, για παράδειγμα, να παρουσιάζεται ως φυσικό και ανακυκλώσιμο ή ως βιοδιασπώμενη εναλλακτική σε ένα άλλο υλικό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλες αυτές οι ιδιότητες αφορούν το ίδιο στάδιο της ζωής του προϊόντος.

Το «φυσικό» αφορά κυρίως την προέλευση ή τη σύσταση ενός υλικού.
Το «ανακυκλώσιμο» τη δυνατότητα του υλικού να συλλεχθεί και να υποστεί επεξεργασία ώστε να αξιοποιηθεί ξανά.
Το «βιοδιασπώμενο» τη δυνατότητα ένα υλικό να διασπαστεί μέσω βιολογικών διεργασιών, υπό συγκεκριμένες όμως συνθήκες.

Επομένως, οι τρεις έννοιες δεν αποτελούν μια κλίμακα από το «λιγότερο» στο «περισσότερο» οικολογικό. Περιγράφουν διαφορετικές ιδιότητες ενός προϊόντος.

Τι σημαίνει πραγματικά «βιοδιασπώμενο»

Ο χαρακτηρισμός βιοδιασπώμενο αναφέρεται στην ικανότητα ενός υλικού να διασπάται μέσω φυσικών βιολογικών διεργασιών. Δεν σημαίνει όμως ότι η διάσπαση συμβαίνει με τον ίδιο τρόπο, στον ίδιο χρόνο ή σε οποιοδήποτε περιβάλλον.

Οι συνθήκες έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η θερμοκρασία, η υγρασία, το οξυγόνο και η παρουσία συγκεκριμένων μικροοργανισμών επηρεάζουν τη διαδικασία. Ειδικά στα βιοδιασπώμενα πλαστικά, ορισμένα υλικά χρειάζονται συγκεκριμένες συνθήκες στο τέλος της χρήσης τους και δεν διασπώνται απλώς επειδή θα βρεθούν στο φυσικό περιβάλλον.

Επομένως, δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι ένα προϊόν είναι βιοδιασπώμενο. Χρειάζεται να γνωρίζουμε σε ποιες συνθήκες διασπάται και τι συγκεκριμένα προβλέπεται για τη διαχείρισή του μετά τη χρήση.

Το βιοδιασπώμενο, επίσης, δεν σημαίνει απαραίτητα και κομποστοποιήσιμο. Η κομποστοποίηση προϋποθέτει συγκεκριμένες συνθήκες και, ανάλογα με το υλικό, ενδέχεται να απαιτεί ειδικές εγκαταστάσεις.

Τι σημαίνει «ανακυκλώσιμο»

Ανακυκλώσιμο είναι ένα υλικό ή προϊόν που έχει τη δυνατότητα να οδηγηθεί σε διαδικασία ανακύκλωσης και να αξιοποιηθεί ξανά ως νέα πρώτη ύλη ή ως υλικό.

Εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στη δυνατότητα και στην πραγματική ανακύκλωση. Το γεγονός ότι ένα υλικό είναι τεχνικά ανακυκλώσιμο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πάντα θα συλλεχθεί, ότι υπάρχει η κατάλληλη υποδομή για την επεξεργασία του ή ότι τελικά θα ανακυκλωθεί.

Ρόλο παίζουν όχι μόνο η σύσταση του προϊόντος και ο τρόπος κατασκευής του αλλά κυρίως η δυνατότητα διαλογής, τα συστήματα συλλογής και οι διαθέσιμες εγκαταστάσεις επεξεργασίας.

Η ανακυκλωσιμότητα, επομένως, περιγράφει μια δυνατότητα του υλικού. Δεν αποτελεί εγγύηση για το τι θα συμβεί στο συγκεκριμένο αντικείμενο μετά τη χρήση του.

Τι σημαίνει «φυσικό»

Το «φυσικό» έχει διαφορετικό νόημα από τους δύο προηγούμενους χαρακτηρισμούς. Περιγράφει κυρίως την προέλευση ή τη σύσταση ενός υλικού και όχι το συνολικό περιβαλλοντικό του αποτύπωμα.

Ένα φυσικό υλικό χρειάζεται επίσης πόρους, ενέργεια και μεταφορά για να παραχθεί και να φτάσει μέχρι τον καταναλωτή. Η επεξεργασία του και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται ή διαχειρίζεται μετά τη χρήση επηρεάζουν επίσης το συνολικό του αποτύπωμα.

Γι' αυτό το «φυσικό» δεν αποτελεί από μόνο του περιβαλλοντική αξιολόγηση. Η φυσική προέλευση ενός υλικού αποτελεί ένα βασικό χαρακτηριστικό του, δεν αρκεί όμως για να περιγράψει τη συνολική επίδραση ενός προϊόντος στο περιβάλλον.

Όταν ένας χαρακτηρισμός δημιουργεί προσδοκίες πέρα από αυτό που πραγματικά περιγράφει

Το ζήτημα δεν βρίσκεται απαραίτητα στον ίδιο τον χαρακτηρισμό, αλλά στην ευρύτερη εικόνα που μπορεί να σχηματίσει ο καταναλωτής από αυτόν.

Ένα προϊόν μπορεί να είναι φυσικό χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει μικρό περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Ένα άλλο μπορεί να είναι ανακυκλώσιμο, αλλά να μην υπάρχει στην πράξη η δυνατότητα να ανακυκλωθεί στην περιοχή όπου χρησιμοποιείται ή μπορεί να είναι βιοδιασπώμενο, αλλά μόνο υπό συγκεκριμένες συνθήκες.

Ένας συγκεκριμένος και σαφής περιβαλλοντικός ισχυρισμός είναι διαφορετικός από μια γενική εικόνα «οικολογικού» προϊόντος. Στην πρώτη περίπτωση γνωρίζουμε ποια ιδιότητα περιγράφεται και υπό ποιες προϋποθέσεις ισχύει. Στη δεύτερη, είναι εύκολο να αποδοθεί στο προϊόν μια συνολικά θετική περιβαλλοντική εικόνα που υπερβαίνει αυτό που πραγματικά τεκμηριώνεται.

Πού να επικεντρωνόμαστε πέρα από τον χαρακτηρισμό

Για αυτό και όταν ένα προϊόν παρουσιάζεται ως φυσικό, ανακυκλώσιμο ή βιοδιασπώμενο, αξίζει να προχωράμε ένα βήμα πέρα από τον γενικό χαρακτηρισμό και να αναζητούμε τι ακριβώς δηλώνεται.

Για ένα ανακυκλώσιμο προϊόν, έχει σημασία αν υπάρχει πραγματική δυνατότητα συλλογής και ανακύκλωσης του συγκεκριμένου υλικού, στην περιοχή διάθεσής του. Για ένα βιοδιασπώμενο προϊόν, χρειάζεται να γνωρίζουμε τις συνθήκες που απαιτούνται για τη διάσπασή του. Για ένα φυσικό υλικό, αξίζει να εξετάζουμε την προέλευση, την επεξεργασία, την αντοχή και τη διάρκεια ζωής του.

Χρήσιμο είναι επίσης να εξετάζουμε τι συμβαίνει πριν και μετά τη χρήση. Από πού προέρχονται οι πρώτες ύλες; Πόση επεξεργασία χρειάζεται το υλικό; Πόσο διαρκεί το προϊόν; Τι δυνατότητες υπάρχουν όταν ολοκληρώσει τη χρήση του;

Αν υπάρχει πιστοποίηση ή αναγνωρισμένο οικολογικό σήμα, αξίζει να αναζητούμε τι ακριβώς αξιολογεί. Μια αξιόπιστη περιβαλλοντική πιστοποίηση δεν βασίζεται απαραίτητα σε μία μόνο ιδιότητα, αλλά σε συγκεκριμένα κριτήρια και διαδικασίες αξιολόγησης.

Την επόμενη φορά λοιπόν που ένα προϊόν χαρακτηρίζεται «φυσικό», «ανακυκλώσιμο» ή «βιοδιασπώμενο», το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στον χαρακτηρισμό. Αξίζει να αναζητήσουμε τι ακριβώς περιγράφει, υπό ποιες προϋποθέσεις ισχύει και τι συμβαίνει στο προϊόν πριν και μετά τη χρήση του. Εκεί βρίσκεται η ουσιαστική περιβαλλοντική πληροφορία.

ΠΗΓΕΣ

Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Biobased, biodegradable and compostable plastics
Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Green Claims
EUR-Lex — Οδηγία (ΕΕ) 2024/825 για την ενδυνάμωση των καταναλωτών για την πράσινη μετάβαση
Ευρωπαϊκή Επιτροπή — EU Ecolabel