Εσπεριδοειδή. Οδηγός με όλες τις βασικές φροντίδες

Τα εσπεριδοειδή έχουν ξεχωριστή θέση στους ελληνικούς κήπους, χάρη στην πλούσια βλάστηση, το άρωμα των ανθών και φυσικά τους καρπούς τους και με τη σωστή φροντίδα ένα εσπεριδοειδές δέντρο μπορεί να παραμένει υγιές και παραγωγικό για πάρα πολλά χρόνια.

Λεμονιές, πορτοκαλιές και μανταρινιές είναι οι πιο συνηθισμένες επιλογές, σε αρκετές περιοχές συναντώνται επίσης γκρέιπφρουτ, περγαμόντο και κίτρο, ενώ οι νεραντζιές είναι ένα πολύ συνηθισμένο είδος για φυτεύσεις σε δημόσιους χώρους και δρόμους πόλεων.
Για να αναπτύσσονται και να καρποφορούν ικανοποιητικά τα εσπεριδοειδή έχουν ανάγκη από όχι δύσκολες φροντίδες, που όμως θα πρέπει να τους παρέχονται σταθερά και την κατάλληλη εποχή.

ΦΥΤΕΥΣΗ

Γίνεται συνήθως Μάρτιο έως Μάιο, όσο επικρατούν κανονικές θερμοκρασίες.
Νεαρά δέντρα μπορούν να φυτευτούν στην οριστική τους θέση και στις αρχές του φθινοπώρου, έως και το τέλος του Οκτωβρίου, ώστε να προλάβουν να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες πριν από τα έντονα χειμωνιάτικα κρύα.

ΘΕΣΗ

Χρειάζονται πλήρη έκθεση στον ήλιο και, ιδανικά, θέσεις προστατευμένες από τον έντονο αέρα. Βεβαιωθείτε ότι στα σημεία όπου θα φυτέψετε εσπεριδοειδή η κλίση του εδάφους είναι τέτοια ώστε να μην επιτρέπει στο νερό της βροχής να λιμνάζει. Τόσο οι νάνες όσο και οι ποικιλίες εσπεριδοειδών κανονικού μεγέθους μπορούν να ευδοκιμήσουν και σε μεγάλα δοχεία φύτευσης.

ΧΩΜΑ

Χρειάζονται χώμα ελαφρύ και γόνιμο, με ιδιαίτερα καλή αποστράγγιση, καθώς τα εσπεριδοειδή δεν αναπτύσσουν βαθύ ριζικό σύστημα και έτσι, ειδικά στα πρώτα στάδια της ανάπτυξής τους, οι ρίζες θα πρέπει να προστατεύονται από το σάπισμα. Ένα αφράτο χώμα κήπου μπορεί να αναμειχθεί με άμμο ή περλίτη, αλλά και με κοπριά κατά το αρχικό φύτεμα. Σε μεγάλα φυτώρια θα βρείτε και ειδικό μείγμα χώματος για εσπεριδοειδή.

ΠΟΤΙΣΜΑ

Ανήκουν στα δέντρα που χρειάζονται αρκετό νερό, ειδικά στη διάρκεια του καλοκαιριού. Ο αριθμός των αρδεύσεων εξαρτάται βεβαίως και από τις συγκεκριμένες κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν σε κάθε περιοχή, τον τύπο του εδάφους αλλά και το μέγεθος του δέντρου.

Γενικά, από το τέλος της άνοιξης έως το φθινόπωρο, χρειάζονται δύο βαθιά ποτίσματα την εβδομάδα, με μεγάλες ποσότητες νερού. Αυτό θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ιδιαίτερα για δέντρα σε κήπους μη μόνιμων κατοικιών, όπου για μεγάλα διαστήματα του καλοκαιριού το πότισμα γίνεται αποκλειστικά με σύστημα αυτόματης άρδευσης. Σε αυτή την περίπτωση, από το τέλος της άνοιξης και σε όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού, θα πρέπει να επιλεγεί ένα πρόγραμμα αρκετά μεγάλης διάρκειας για πότισμα ανά 3-4 ημέρες, ώστε τα δέντρα να λαμβάνουν την απαιτούμενη υγρασία.

Ιδιαίτερα καθοριστικό για την καρποφορία τους είναι το σωστό πότισμα κατά τη διάρκεια της ανθοφορίας. Το διάστημα αυτό τα δέντρα δεν θα πρέπει ούτε να παραμένουν διψασμένα ούτε να δέχονται υπερβολικά ποτίσματα, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα την πτώση των ανθών και, κατά συνέπεια, την αισθητή μείωση της καρποφορίας.

ΛΙΠΑΝΣΗ

Σε αντίθεση με πολλά είδη φυτών ή καλλωπιστικών δέντρων, η συστηματική και σωστή λίπανση των εσπεριδοειδών αποτελεί βασική προϋπόθεση τόσο για την υγιή ανάπτυξή τους όσο και για την ικανοποιητική καρποφορία τους. Το ιδανικό σύστημα λίπανσης των εσπεριδοειδών είναι αυτό που συνήθως ακολουθείται στις επαγγελματικές καλλιέργειες και περιλαμβάνει 3 διαφορετικά στάδια λίπανσης, ανά εποχή:

Βασική λίπανση (χειμερινή, Ιανουάριο - Φεβρουάριο) Η βασική λίπανση μέσα στον χειμώνα στοχεύει να τροφοδοτήσει το δέντρο με όλα τα απαραίτητα στοιχεία (άζωτο, φώσφορο, κάλιο, ασβέστιο), λίγο πριν από τη νέα ανοιξιάτικη βλάστηση. Ιδανικά θα πρέπει να γίνεται μετά τα μέσα Φεβρουαρίου, πριν από τις τελευταίες χειμερινές βροχοπτώσεις, ώστε το μεγαλύτερο μέρος των συστατικών του λιπάσματος να παραμείνει στο χώμα του δέντρου και να μην χαθεί στα βαθύτερα στρώματα του εδάφους, όπως θα συμβεί αν η λίπανση πραγματοποιηθεί με το ξεκίνημα των βροχών.

Ανοιξιάτικη (επιφανειακή) λίπανση Πραγματοποιείται Μάιο - Ιούνιο, όσο ακόμη επικρατούν κανονικές και όχι ιδιαίτερα υψηλές θερμοκρασίες, και επί της ουσίας είναι μια συμπληρωματική της χειμερινής λίπανση, με μικρότερη ποσότητα λιπάσματος και στόχο να διατηρήσει το χώμα τα θρεπτικά του συστατικά, όσο αναπτύσσονται σε μέγεθος οι καρποί των δέντρων.

Θερινή (επιφανειακή) λίπανση Πραγματοποιείται στο τέλος του Αυγούστου, με σκευάσματα που περιέχουν πολύ περισσότερο κάλιο, το οποίο βοηθά στη μεταφορά σακχάρων στους καρπούς αλλά και στην αύξηση του μεγέθους τους. Σε ερασιτεχνικές καλλιέργειες και σε πλήρως εγκατεστημένα ενήλικα δέντρα, μπορεί να εφαρμοστεί και μία μόνο ετήσια λίπανση, αυτή στη διάρκεια του χειμώνα. Οι ποσότητες λιπάσματος είναι επίσης βασικό στοιχείο για την αποδοτικότητα της λίπανσης, αφού προφανώς οι ποσότητες δεν έχουν καμία σχέση με εκείνες κατά τη λίπανση καλλωπιστικών ειδών, θάμνων κ.λπ. Το κάθε δέντρο απαιτεί σε ετήσια βάση 2-3 κιλά λιπάσματος, ανάλογα με το μέγεθός του. Στις περιπτώσεις που εφαρμόζονται περισσότερες από μία λιπάνσεις, η ποσότητα αυτή επιμερίζεται ανάλογα.

ΚΛΑΔΕΜΑ

Εξίσου σημαντικό για την υγιή ανάπτυξη και την ικανοποιητική καρποφορία των εσπεριδοειδών είναι και το κλάδεμα, ώστε τα δέντρα να διατηρούν το σχήμα τους, να βελτιώνεται η κυκλοφορία του αέρα στο εσωτερικό μέρος της κόμης, να αφαιρούνται ξερά - νεκρά τμήματα κορμών και βλαστών, αλλά και το φύλλωμα να περιορίζεται έτσι ώστε να μην αναπτύσσεται εις βάρος της ανθοφορίας - καρποφορίας.

Το βασικό κλάδεμα γίνεται στις αρχές της άνοιξης, πριν από την ανάπτυξη της νέας βλάστησης και όσο ακόμη επικρατούν κανονικές θερμοκρασίες.
Αφαιρείται μέρος του φυλλώματος, ώστε το δέντρο να διατηρεί το κυπελλοειδές σχήμα του, τυχόν ξερά τμήματα κλαδιών, όπως και κλαδιά που κατευθύνονται προς το εσωτερικό μέρος και εμποδίζουν τη ροή αέρα και φωτός. Θα πρέπει επίσης να αφαιρούνται οι «λαίμαργοι» βλαστοί, αυτοί δηλαδή που έχουν ταχεία και κάθετη ανάπτυξη προς τα πάνω και εμφανίζονται είτε στη βάση του κορμού είτε κατά μήκος των κεντρικών βλαστών.

Το κλάδεμα είναι από τις σημαντικότερες φροντίδες, ειδικά στο αρχικό στάδιο ανάπτυξης των εσπεριδοειδών και μέχρι να διαμορφωθεί ο κεντρικός κορμός και τα βασικά παράπλευρα κλαδιά. Θα πρέπει να αφαιρούνται κλαδιά που βρίσκονται πολύ κοντά μεταξύ τους ή και να υποστηρίζονται ο κορμός και οι βλαστοί, έτσι ώστε το δέντρο, αναπτυσσόμενο, να έχει ίσιο κορμό και τα βασικά κλαδιά, όταν ξυλοποιηθούν, να σχηματίζουν ισχυρές ενώσεις - βραχίονες.

Η αφαίρεση του περιττού φυλλώματος είναι επίσης σημαντική για την αποφυγή ασθενειών από παράσιτα και μύκητες, που ευνοούνται από την έντονη υγρασία και τον κακό αερισμό που επικρατούν στην κόμη του δέντρου όταν το φύλλωμα έχει αναπτυχθεί υπερβολικά, ειδικά στο εσωτερικό μέρος. Παράλληλα βέβαια, το κλάδεμα του φυλλώματος θα πρέπει να γίνεται με μέτρο και ανάλογα και με την ηλικία του δέντρου, έτσι ώστε σε ετήσια βάση να μην αφαιρείται παραπάνω από το 20-25% της ήδη διαμορφωμένης κόμης του δέντρου.

Κλάδεμα συντήρησης - διαμόρφωσης, αφαίρεση δηλαδή μικρών ξερών βλαστών, κάποιων κλαδιών που αναπτύσσονται άναρχα εκτός του σχήματος του δέντρου κ.λπ., μπορεί να πραγματοποιηθεί οποιαδήποτε εποχή, εκτός από περιόδους που επικρατούν ιδιαίτερα χαμηλές ή υψηλές θερμοκρασίες.

Η κοπή μαλακών βλαστών γίνεται με ψαλίδα και των σκληρών, ξυλοποιημένων τμημάτων του κορμού με πριόνι. Αν κατά το κλάδεμα προκύψουν έντονες τομές, χρησιμοποιήστε στα σημεία εκείνα πάστα κλαδέματος, ώστε το δέντρο να μην χάσει πολύτιμους χυμούς αλλά και να προστατευθεί από ζιζάνια και υγρασία.

ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ

Τα εσπεριδοειδή είναι επιρρεπή σε πλήθος μυκητιάσεων ή ασθενειών από ζιζάνια, με πιο συνήθεις εχθρούς τα Κοκκοειδή (ψώρα), τις Αφίδες (μελίγκρα), τα Ακάρεα, με πιο συχνό τον τετράνυχο, αλλά και τη μύγα της Μεσογείου και τον Φυλλοκνίστη.

Η αντιμετώπισή τους θα πρέπει να γίνεται με την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων, που μπορεί να είναι άσπρα ή καφέ σημάδια στο φύλλωμα, όπως και διογκώσεις, άσπρα ή μαύρα ζιζάνια στο κάτω μέρος των φύλλων, ζαρωμένα - συρρικνωμένα φύλλα, ενώ το δέντρο ποτίζεται κανονικά. Η αντιμετώπιση θα πρέπει να γίνεται με το αντίστοιχο κατάλληλο σκεύασμα, πάντα σε συνεργασία με γεωπόνο.

Γενικά, περισσότερο επιρρεπή είναι τα αδύναμα ή παραμελημένα σε φροντίδα δέντρα. Αντίθετα, ένα δέντρο που δέχεται τη σωστή λίπανση, κλαδεύεται όταν και όσο πρέπει και δέχεται την απαιτούμενη ποσότητα νερού ανά εποχή είναι περισσότερο ανθεκτικό τόσο στην εμφάνιση όσο και στην αντιμετώπιση ασθενειών.

Συχνά προβλήματα

Το κιτρίνισμα των φύλλων είναι ένα από τα συχνότερα προβλήματα στα εσπεριδοειδή και δεν οφείλεται απαραίτητα σε έλλειψη θρεπτικών στοιχείων. Υπερβολικό ή ελλιπές πότισμα, κακή αποστράγγιση, χαμηλές θερμοκρασίες ή προβλήματα στο ριζικό σύστημα μπορούν επίσης να προκαλέσουν κιτρίνισμα και πτώση των φύλλων. Πριν από οποιαδήποτε επιπλέον λίπανση, θα πρέπει επομένως να ελέγχεται πρώτα η κατάσταση του χώματος και η υγρασία που λαμβάνει το δέντρο.
Η πτώση των φύλλων μπορεί επίσης να εμφανιστεί μετά από έντονο κρύο, παρατεταμένη ξηρασία ή απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας. Στα εσπεριδοειδή μια περιορισμένη απώλεια παλαιότερων φύλλων είναι φυσιολογική, όμως η απότομη ή εκτεταμένη φυλλόπτωση συνήθως δείχνει κάποιο πρόβλημα που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί
Η πτώση των ανθών πριν από τον σχηματισμό καρπών μπορεί να οφείλεται σε διάφορους παράγοντες, όπως απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας, έλλειψη ή υπερβολή νερού και γενικότερη καταπόνηση του δέντρου. Μια περιορισμένη απώλεια ανθών είναι βεβαίως φυσιολογική, καθώς το δέντρο δεν μπορεί να μετατρέψει όλα τα άνθη του σε καρπούς.
Η περιορισμένη καρποφορία μπορεί να σχετίζεται με την ηλικία του δέντρου, ανεπαρκή φωτισμό, έλλειψη θρεπτικών συστατικών ή ακατάλληλες συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας κατά την ανθοφορία. Ειδικά στα νεαρά δέντρα, η περιορισμένη παραγωγή καρπών δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη προβλήματος, καθώς χρειάζονται χρόνο μέχρι να εγκατασταθούν και να αποκτήσουν την απαιτούμενη ανάπτυξη.
Η πτώση μικρών καρπών μετά την ανθοφορία δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη προβλήματος. Τα εσπεριδοειδή σχηματίζουν συνήθως περισσότερους καρπούς από όσους μπορούν να διατηρήσουν και ένα μέρος τους πέφτει φυσιολογικά. Όταν όμως η καρπόπτωση είναι έντονη ή αφορά μεγαλύτερους καρπούς, μπορεί να σχετίζεται με έλλειψη νερού, υψηλές θερμοκρασίες, απότομες μεταβολές του καιρού, ανεπαρκή λίπανση ή άλλους παράγοντες στρες.
Το σκίσιμο των καρπών εμφανίζεται κυρίως όταν μετά από παρατεταμένη ξηρασία ακολουθεί απότομη πρόσληψη μεγάλης ποσότητας νερού, για παράδειγμα μετά από έντονη βροχή ή υπερβολικό πότισμα. Η σταθερή υγρασία του εδάφους και οι συστηματικές αρδεύσεις περιορίζουν σημαντικά το πρόβλημα.
Η κακή ανάπτυξη ή η παραμόρφωση των καρπών μπορεί να συνδέεται με ελλείψεις θρεπτικών συστατικών, το πότισμα αλλά και την προσβολή από εχθρούς και ασθένειες. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι καρποί μπορεί επίσης να παραμένουν μικροί ή να μην ωριμάζουν ομοιόμορφα, κάτι που χρειάζεται να αξιολογείται σε συνδυασμό με τη γενικότερη κατάσταση του δέντρου.
Η κατσαρή ή παραμορφωμένη νέα βλάστηση μπορεί να συνδέεται με προσβολές από αφίδες, ενώ διαφορετικά μοτίβα κιτρινίσματος στα φύλλα μπορεί να υποδεικνύουν διαφορετικές διατροφικές ελλείψεις. Για αυτό και η εμφάνιση ενός συμπτώματος δεν αποτελεί από μόνη της ασφαλή διάγνωση· θα πρέπει να εξετάζονται παράλληλα η εποχή, η ποσότητα νερού που λαμβάνει το δέντρο και η κατάσταση του εδάφους.
Παγετός
Τα εσπεριδοειδή είναι γενικά ευαίσθητα στις πολύ χαμηλές θερμοκρασίες, με πιο ευαίσθητη τη λεμονιά και περισσότερο ανθεκτική στο κρύο την μανταρινιά.
Ιδιαίτερη προστασία χρειάζονται τα νεαρά κυρίως δέντρα, ειδικά όταν βρίσκονται σε στάδιο ανθοφορίας. Σε περιοχές όπου ο παγετός είναι συχνό φαινόμενο, σημαντικό ρόλο παίζει ήδη από τη φύτευση η επιλογή μιας θέσης, όσο πιο προστατευμένης από τα ρεύματα ψυχρού αέρα.
Σε περιπτώσεις που παρατεταμένα επικρατούν συνθήκες παγετού τα μικρά δέντρα μπορούν να καλυφθούν με ειδικό αντιπαγετικό ύφασμα ή άλλο κατάλληλο υλικό, το οποίο θα πρέπει να καλύπτει και το χώμα γύρω από τις ρίζες.